137 
علت اوتیسم برای بسیاری از خانواده ها پرسشی است که پیدا کردن پاسخ آن چندان آسان نیست. بعضی والدین به دوران بارداری فکر می کنند، برخی سابقه ژنتیکی خانواده را بررسی می کنند و گروهی نیز نگران تأثیر داروها یا شرایط هنگام تولد هستند. در منابع مختلف هم دلایل متعددی برای اوتیسم مطرح می شود که همه آن ها از اعتبار علمی یکسانی برخوردار نیستند. حتی ممکن است دو کودک در یک خانواده و با شرایط رشد نسبتاً مشابه، از نظر ابتلا به اوتیسم متفاوت باشند. همین پیچیدگی باعث شده علت ایجاد اوتیسم همچنان یکی از موضوعات مهم پژوهش های پزشکی و علوم اعصاب باشد.
علت اصلی اوتیسم چیست؟
مهم ترین عامل شناخته شده در ایجاد اوتیسم، تغییرات ژنتیکی مؤثر بر رشد و عملکرد مغز است. این تغییرات می توانند از والدین به فرزند منتقل شوند یا برای نخستین بار در ژن های کودک به وجود بیایند. بااین حال، اوتیسم در همه کودکان منشأ ژنتیکی مشخص و یکسانی ندارد و معمولاً نمی توان یک ژن یا عامل خاص را مسئول ایجاد آن دانست. در برخی کودکان، ترکیبی از عوامل ژنتیکی بر نحوه رشد سلول های عصبی و ارتباط آن ها با یکدیگر تأثیر می گذارد. علاوه بر این، شرایط خاص دوران بارداری و بعضی عوامل محیطی نیز ممکن است در افزایش احتمال اوتیسم نقش داشته باشند. نکته مهم این است که افزایش احتمال اوتیسم با ایجاد قطعی آن تفاوت دارد؛ به همین دلیل، حتی با بررسی سابقه خانوادگی، دوران بارداری و آزمایش های ژنتیکی، همیشه نمی توان علت دقیق اوتیسم را در یک کودک مشخص کرد.
آیا اوتیسم ارثی است؟
اوتیسم می تواند زمینه ارثی داشته باشد، اما همیشه از والدین به فرزند منتقل نمی شود. در بعضی کودکان، تغییرات ژنتیکی مرتبط با اوتیسم از پدر یا مادر به ارث می رسند. در موارد دیگر، تغییرات جدیدی در DNA کودک ایجاد می شوند که در DNA والدین وجود نداشته اند. به این تغییرات، جهش های ژنتیکی خودبه خودی یا De novo گفته می شود. به همین دلیل، ممکن است کودکی بدون سابقه خانوادگی اوتیسم داشته باشد. از طرف دیگر، وجود اوتیسم در یکی از اعضای خانواده نیز به معنای ابتلای قطعی سایر فرزندان نیست؛ زیرا ترکیب ژنتیکی هر فرد متفاوت است و داشتن زمینه ژنتیکی لزوماً به بروز اوتیسم منجر نمی شود. در خانواده هایی که سابقه اوتیسم وجود دارد، بررسی دقیق سوابق پزشکی و ژنتیکی می تواند به ارزیابی احتمال تکرار آن در فرزندان دیگر کمک کند. اگر برای بررسی این موضوع به دنبال بهترین دکتر اوتیسم در ایران هستید، بهتر است به تجربه پزشک در اختلالات عصبی رشدی و امکان ارجاع به مشاوره ژنتیک توجه کنید.
علت اوتیسم شدن جنین چیست؟
علت اوتیسم شدن جنین به تغییرات زیستی و ژنتیکی مربوط است که می توانند از دوران جنینی بر رشد و شکل گیری مغز تأثیر بگذارند. در این دوران، میلیاردها سلول عصبی تولید می شوند، به بخش های مختلف مغز مهاجرت می کنند و به تدریج ارتباطات لازم برای انتقال پیام های عصبی را برقرار می کنند. برخی تغییرات ژنتیکی مرتبط با اوتیسم ممکن است این فرایندها را تحت تأثیر قرار دهند و مسیر رشد شبکه های عصبی را تغییر دهند. علاوه بر زمینه های ژنتیکی، پژوهشگران نقش عواملی مانند وضعیت سلامت مادر، التهاب و مواجهه جنین با برخی مواد شیمیایی یا داروها را بررسی کرده اند. این عوامل ممکن است در دوره های حساس رشد مغز با افزایش احتمال اوتیسم ارتباط داشته باشند، اما هنوز مشخص نیست که هرکدام دقیقاً از چه مسیری و تا چه اندازه در شکل گیری این اختلال نقش دارند. نکته مهم این است که اوتیسم در دوران جنینی با آزمایش یا سونوگرافی معمول قابل تشخیص قطعی نیست. همچنین نمی توان یک هفته مشخص از بارداری یا اتفاق خاصی را علت ایجاد اوتیسم در همه کودکان دانست. حتی زمانی که منشأ برخی تفاوت های عصبی رشدی به دوران جنینی بازمی گردد، ممکن است علت دقیق آن هرگز مشخص نشود.
علت اوتیسم در بارداری چیست؟
برخی شرایط دوران بارداری ممکن است بر رشد مغز جنین تأثیر بگذارند و احتمال بروز اوتیسم را افزایش دهند. تحقیقات پزشکی نشان داده اند که وضعیت سلامت مادر، مصرف بعضی داروها، عفونت ها و مواجهه با آلاینده های محیطی می توانند با اوتیسم ارتباط داشته باشند. البته میزان شواهد درباره این عوامل یکسان نیست و ارتباط آماری آن ها با اوتیسم لزوماً به معنای ایجاد مستقیم این اختلال نیست.
- دیابت و چاقی مادر در دوران بارداری
دیابت پیش از بارداری، دیابت بارداری و چاقی مادر از عواملی هستند که در برخی مطالعات با افزایش احتمال اوتیسم در فرزند ارتباط داشته اند. پژوهشگران احتمال می دهند تغییرات متابولیک، التهاب مزمن و اختلال در تنظیم قند خون بتوانند بر محیط رشد مغز جنین تأثیر بگذارند. بااین حال، هنوز مشخص نیست چه میزان از این ارتباط مستقیماً به بیماری های متابولیک مادر مربوط است و چه میزان تحت تأثیر عوامل ژنتیکی یا سایر شرایط همراه قرار دارد.
- عفونت و التهاب در دوران بارداری
برخی مطالعات نشان داده اند که عفونت های شدید مادر و التهاب ناشی از آن ها ممکن است با افزایش احتمال اوتیسم در فرزند ارتباط داشته باشند. یکی از سازوکارهای مورد بررسی، فعال شدن سیستم ایمنی مادر (Maternal Immune Activation) است. هنگام بروز عفونت، بدن مواد التهابی مانند سیتوکین ها تولید می کند. پژوهشگران در حال بررسی این موضوع هستند که تغییرات شدید در فعالیت سیستم ایمنی مادر چگونه ممکن است بر رشد سیستم عصبی جنین تأثیر بگذارند. البته ابتلای مادر به عفونت یا تب در بارداری به معنای ایجاد اوتیسم در جنین نیست. نوع عفونت، شدت آن، زمان بروز و سایر عوامل زیستی در تفسیر نتایج اهمیت دارند.
- مصرف برخی داروها در دوران بارداری
ارتباط داروهای مصرف شده در بارداری با اوتیسم یکی از موضوعات مهم تحقیقات پزشکی است. در این میان، والپروات سدیم (Sodium Valproate) که برای درمان بعضی انواع صرع و اختلال دوقطبی استفاده می شود، شواهد علمی قابل توجهی دارد. مطالعات نشان داده اند که مواجهه جنین با والپروات می تواند احتمال بروز مشکلات عصبی رشدی، از جمله اوتیسم، را افزایش دهد. این دارو ممکن است بر فرایندهای رشد سیستم عصبی جنین تأثیر بگذارد. درباره بسیاری از داروهای دیگر، شواهد محدودتر یا متناقض هستند. برای مثال، در بررسی ارتباط برخی داروهای ضدافسردگی با اوتیسم، بیماری زمینه ای مادر و عوامل خانوادگی نیز باید در نظر گرفته شوند.
- آلودگی هوا و مواجهه با مواد شیمیایی
برخی تحقیقات، ارتباطی میان مواجهه مادر با آلودگی هوا در دوران بارداری و افزایش احتمال اوتیسم در فرزند گزارش کرده اند. به ویژه ذرات معلق ریز موجود در هوای آلوده، از جمله PM2.5، در مطالعات مختلف بررسی شده اند. پژوهشگران احتمال می دهند التهاب و استرس اکسیداتیو ناشی از مواجهه با آلاینده ها در این ارتباط نقش داشته باشند. استرس اکسیداتیو به وضعیتی گفته می شود که تعادل میان مواد آسیب رسان و سازوکارهای محافظتی سلول ها به هم می خورد. مواجهه با برخی آفت کش ها و فلزات سنگین نیز مورد مطالعه قرار گرفته است، اما هنوز نمی توان مقدار مشخصی از مواجهه با این مواد را علت قطعی ایجاد اوتیسم دانست.
- کمبود برخی مواد مغذی در دوران بارداری
وضعیت تغذیه مادر می تواند بر رشد سیستم عصبی جنین تأثیر بگذارد. یکی از مواد مغذی مهم در این زمینه، اسیدفولیک یا ویتامین B9 است که در رشد طبیعی سیستم عصبی و ساخت DNA نقش دارد. برخی مطالعات نشان داده اند که مصرف مکمل های دوران بارداری حاوی اسیدفولیک، به ویژه در مراحل ابتدایی بارداری، با کاهش احتمال تشخیص اوتیسم در فرزند ارتباط داشته است. درباره آهن، ویتامین D و سایر ریزمغذی ها نیز تحقیقات انجام شده، اما نتایج هنوز برای معرفی کمبود آن ها به عنوان علت مستقیم اوتیسم کافی نیست. مصرف مکمل های توصیه شده در بارداری برای سلامت مادر و جنین اهمیت دارد، اما هیچ مکملی نمی تواند پیشگیری قطعی از اوتیسم را تضمین کند.
- سن بالای والدین هنگام بارداری
افزایش سن پدر و مادر هنگام بارداری در مطالعات جمعیتی با افزایش احتمال اوتیسم در فرزند ارتباط داشته است. در مورد پدر، یکی از توضیحات احتمالی افزایش تغییرات ژنتیکی جدید در سلول های تولیدمثلی با بالارفتن سن است. درباره مادر نیز تغییرات زیستی مرتبط با سن، وضعیت سلامت و برخی عوامل ژنتیکی در حال بررسی هستند. بااین حال، بالا بودن سن والدین به تنهایی باعث اوتیسم نمی شود و بسیاری از کودکان متولدشده از والدین با سن بالاتر، اوتیسم ندارند.
علت اوتیسم در نوزادان چیست؟
اوتیسم معمولاً بر اثر اتفاقی پس از تولد ایجاد نمی شود و زمینه های آن اغلب به مراحل اولیه رشد مغز بازمی گردد. بااین حال، برخی شرایط هنگام زایمان و دوران نوزادی با افزایش احتمال تشخیص اوتیسم در سال های بعد ارتباط دارند. مهم ترین این عوامل عبارت اند از:
- تولد زودرس: نوزادانی که پیش از هفته ۳۲ بارداری متولد می شوند، بیشتر در معرض اختلالات عصبی رشدی از جمله اوتیسم قرار دارند.
- وزن بسیار پایین هنگام تولد: وزن کمتر از ۱۵۰۰ گرم با افزایش احتمال اوتیسم ارتباط دارد، به ویژه زمانی که با نارس بودن نوزاد همراه باشد.
- کمبود اکسیژن هنگام زایمان: کاهش شدید اکسیژن رسانی به مغز می تواند باعث آسیب عصبی شود، اما نقش مستقیم آن در ایجاد اوتیسم هنوز اثبات نشده است.
- زردی شدید نوزاد: برخی تحقیقات میان افزایش شدید بیلی روبین خون و اوتیسم ارتباط مشاهده کرده اند، اما شواهد درباره این ارتباط قطعی نیست.
این شرایط عوامل خطر احتمالی محسوب می شوند، نه علت های قطعی اوتیسم. بسیاری از نوزادانی که با چنین مشکلاتی متولد می شوند، اوتیسم ندارند و عوامل ژنتیکی و شرایط رشد جنین نیز ممکن است در این ارتباط نقش داشته باشند.
چرا علت اوتیسم در بعضی کودکان مشخص نمی شود؟
با وجود پیشرفت تحقیقات پزشکی و ژنتیکی، هنوز نمی توان علت دقیق اوتیسم را در بسیاری از کودکان مشخص کرد. یکی از دلایل این موضوع، پیچیدگی ساختار ژنتیکی اوتیسم است؛ زیرا ممکن است صدها تغییر ژنتیکی با اثرات متفاوت در شکل گیری آن نقش داشته باشند و شناسایی تأثیر هرکدام به تنهایی امکان پذیر نباشد. از طرفی، آزمایش های ژنتیکی موجود نمی توانند تمام عوامل مرتبط با اوتیسم را شناسایی کنند. حتی اگر در آزمایش کودک تغییر ژنتیکی مشخصی پیدا نشود، نمی توان نقش ژنتیک را رد کرد. همچنین تعامل احتمالی عوامل ژنتیکی با شرایط محیطی و دوران بارداری، تعیین علت دقیق اوتیسم را دشوارتر می کند.
به همین دلیل، در بسیاری از موارد، اوتیسم منشأ چندعاملی دارد و نمی توان یک اتفاق، بیماری یا تغییر ژنتیکی مشخص را مسئول ایجاد آن دانست. در مواردی که علت اوتیسم با بررسی های اولیه مشخص نمی شود، ممکن است ارزیابی تخصصی تر یا مشاوره ژنتیک ضرورت داشته باشد. خانواده هایی که برای پیگیری این موضوع به دنبال بهترین دکتر فوق تخصص اوتیسم در تهران هستند، بهتر است پزشکی را انتخاب کنند که تجربه کافی در بررسی اختلالات عصبی رشدی داشته باشد و در صورت نیاز، کودک را برای بررسی های ژنتیکی ارجاع دهد.
جمع بندی
علت اوتیسم در همه کودکان یکسان نیست و تحقیقات نشان می دهند که عوامل ژنتیکی مهم ترین نقش را در شکل گیری این اختلال دارند. علاوه بر ژنتیک، برخی شرایط دوران بارداری، مصرف داروهای خاص، سن والدین و عوامل محیطی نیز ممکن است با افزایش احتمال اوتیسم ارتباط داشته باشند. بااین حال، بسیاری از این ارتباطات هنوز به عنوان رابطه مستقیم علت و معلولی اثبات نشده اند. نکته مهم این است که وجود عوامل خطر به معنای ابتلای قطعی کودک به اوتیسم نیست و در بسیاری از موارد، حتی با بررسی های تخصصی نیز علت دقیق آن مشخص نمی شود. اگر درباره نقش ژنتیک، سابقه خانوادگی یا شرایط بارداری در اوتیسم فرزندتان نگرانی دارید، می توانید از طریق تلفن خونه با پزشک متخصص به صورت متنی، تلفنی یا حضوری مشورت کنید.
سوالات متداول علت اوتیسم
آیا واکسن باعث اوتیسم می شود؟
خیر. مطالعات گسترده نشان داده اند که واکسن های دوران کودکی، از جمله واکسن سرخک، اوریون و سرخجه (MMR)، باعث اوتیسم نمی شوند. سازمان جهانی بهداشت (WHO) نیز در بررسی شواهد علمی منتشرشده در سال ۲۰۲۵، وجود رابطه علت و معلولی میان واکسیناسیون و اوتیسم را تأیید نکرده است.
آیا استفاده از موبایل و تلویزیون باعث اوتیسم می شود؟
تاکنون شواهد علمی معتبری وجود ندارد که نشان دهد تماشای تلویزیون یا استفاده از موبایل و تبلت مستقیماً باعث اوتیسم می شود. استفاده بیش از حد از صفحه نمایش ممکن است بر رشد زبان، خواب و تعاملات اجتماعی کودک تأثیر بگذارد، اما این پیامدها با ایجاد اوتیسم تفاوت دارند.
آیا رفتار والدین باعث اوتیسم می شود؟
خیر. کمبود محبت، شیوه تربیت، سخت گیری یا روابط عاطفی والدین از علت های اوتیسم نیستند. در گذشته نظریه هایی درباره ارتباط رفتار مادر با ایجاد اوتیسم مطرح شده بود، اما این دیدگاه ها با یافته های علمی امروزی سازگار نیستند.
آیا تغذیه کودک باعث اوتیسم می شود؟
مصرف مواد غذایی مانند شیر، گلوتن یا قند به عنوان علت اوتیسم اثبات نشده است. اگرچه تغذیه مناسب برای رشد مغز اهمیت دارد، شواهد علمی نشان نمی دهند که مصرف یک ماده غذایی خاص یا رژیم غذایی معمول کودک باعث ایجاد اختلال طیف اوتیسم شود.
