غذاهای مضر برای بیماران کلیوی را بشناسید! مواد غذایی مضر برای کلیه

ممکن است برخی مواد غذایی به دلیل ارزش تغذیه ای بالا، سالم تلقی شوند؛ اما همان مواد غذایی برای بعضی از بیماران کلیوی انتخاب مناسبی نباشند. برای مثال، موز، گوجه فرنگی، لبنیات، آجیل و برخی میوه ها در شرایط خاص ممکن است نیاز به محدودیت مصرف داشته باشند. از سوی دیگر، حذف خودسرانه این مواد غذایی نیز اقدام درستی نیست؛ زیرا رژیم غذایی بیماران کلیوی برای همه افراد یکسان نیست و محدودیت های غذایی باید بر اساس وضعیت کلیه، نتایج آزمایش ها و شرایط هر بیمار تعیین شوند. بنابراین، به جای ارائه یک فهرست کلی از غذاهای ممنوعه، بهتر است بررسی شود کدام مواد غذایی می توانند فشار بیشتری بر کلیه ها وارد کنند و در چه شرایطی باید میزان مصرف آن ها کاهش یابد.

غذاهای مضر برای کلیه کدامند؟

غذاهای پرنمک، مواد غذایی فرآوری شده، بعضی غذاهای حاوی فسفر بالا و در شرایط خاص، خوراکی های پرپتاسیم از مهم ترین مواردی هستند که در رژیم بیماران کلیوی مورد توجه قرار می گیرند. مصرف پروتئین نیز در بعضی بیماران باید کنترل شود. نکته مهم این است که همه این مواد غذایی برای همه بیماران ممنوع نیستند. برای مثال، فردی که پتاسیم خون بالایی ندارد الزاماً نباید تمام میوه ها و سبزیجات حاوی پتاسیم را حذف کند. از طرف دیگر، در فردی که عملکرد کلیه به شدت کاهش یافته است، محدودیت های غذایی می تواند جدی تر باشد.

گروه غذایی	نمونه ها	علت محدودیت
غذاهای پرنمک	فست فود، سوسیس، کالباس، کنسرو، شور و چیپس	افزایش فشار خون و احتباس مایعات
غذاهای پرپتاسیم	موز، سیب زمینی، گوجه، میوه خشک	احتمال افزایش پتاسیم خون در برخی بیماران
غذاهای حاوی فسفر بالا	برخی لبنیات، نوشابه های کولا و غذاهای فرآوری شده	احتمال تجمع فسفر در بیماری کلیوی پیشرفته
مصرف زیاد پروتئین	حجم زیاد گوشت، مکمل های پروتئینی و رژیم های پرپروتئین	افزایش مواد زائد حاصل از متابولیسم پروتئین
غذاهای فوق فرآوری شده	فست فود، غذاهای آماده و اسنک های صنعتی	سدیم و افزودنی های غذایی بالا

چرا بعضی مواد غذایی برای بیماران کلیوی مضر هستند؟

کلیه ها فقط وظیفه تولید ادرار را بر عهده ندارند. بخشی از کار آن ها تنظیم آب بدن و حفظ تعادل موادی مانند سدیم، پتاسیم و فسفر است. زمانی که عملکرد کلیه کاهش پیدا می کند، دفع بعضی از این مواد دشوارتر می شود. در نتیجه ممکن است سدیم باعث افزایش احتباس مایعات و فشار خون شود، پتاسیم در خون بالا برود یا فسفر بیش از حد در بدن تجمع پیدا کند. به همین دلیل «مضر بودن یک غذا» بیشتر از آنکه به نام آن غذا مربوط باشد، به ترکیبات آن و وضعیت بیمار بستگی دارد.

مضرات غذاهای پرنمک و فرآوری شده برای کلیه

در بیماران کلیوی، سدیم یکی از اولین موادی است که باید مصرف آن کنترل شود. وقتی سدیم زیادی وارد بدن می شود، آب بیشتری نیز در بدن باقی می ماند؛ موضوعی که می تواند باعث افزایش فشار خون، ورم پاها و دست ها و سخت تر شدن کنترل بیماری کلیوی شود. نکته مهم این است که بخش زیادی از سدیم مصرفی از نمکی که روی غذا می ریزیم دریافت نمی شود، بلکه از غذاهای آماده و فرآوری شده وارد رژیم می شود. سوسیس و کالباس، فست فودها، کنسروها، چیپس و اسنک های شور، خیارشور، پنیرهای شور، سوپ های آماده، گوشت های دودی و برخی سس ها از مهم ترین منابع سدیم بالا هستند.
به همین دلیل، در بیماری کلیوی فقط کاهش نمک هنگام آشپزی کافی نیست و انتخاب مواد غذایی کم فرآوری شده و بررسی میزان سدیم روی بسته بندی محصولات اهمیت بیشتری پیدا می کند.

آیا نمک رژیمی برای بیماران کلیوی مناسب است؟

همیشه نه. بعضی از نمک های کم سدیم یا رژیمی حاوی کلرید پتاسیم هستند. اگر بیمار پتاسیم خون بالایی داشته باشد، مصرف این محصولات می تواند باعث افزایش بیشتر پتاسیم شود. بنابراین جایگزین کردن نمک معمولی با نمک رژیمی بدون بررسی ترکیبات آن، برای همه بیماران کلیوی توصیه نمی شود.

مواد غذایی پرپتاسیم و تأثیر آن ها بر بیماران کلیوی

پتاسیم برای عملکرد طبیعی عضلات و قلب ضروری است؛ بنابراین نمی توان آن را یک ماده مضر دانست. مشکل زمانی ایجاد می شود که کلیه نتواند پتاسیم اضافی را به خوبی دفع کند. در این شرایط مقدار پتاسیم خون افزایش پیدا می کند و ممکن است لازم باشد دریافت غذایی آن محدود شود. بالا یا پایین بودن بیش از حد پتاسیم می تواند بر عضلات و قلب اثر بگذارد. خوراکی هایی مانند موارد زیر معمولاً پتاسیم بیشتری دارند:

• موز
• سیب زمینی
• گوجه فرنگی و رب گوجه
• آووکادو
• خرما
• کشمش
• برگه زردآلو
• آلو خشک
• برخی حبوبات
• بعضی آبمیوه ها

اما وجود این مواد در فهرست بالا به معنی ممنوع بودن آن ها نیست.

غذاهای پرفسفر و نقش آن ها در نارسایی کلیه

فسفر ماده معدنی ضروری دیگری است که در سلامت استخوان ها و بسیاری از فعالیت های سلولی نقش دارد. اما در بیماری کلیوی پیشرفته، دفع فسفر ممکن است کاهش پیدا کند.بالا ماندن فسفر خون می تواند با اختلالات استخوانی و عروقی همراه باشد. به همین دلیل در بعضی بیماران، مقدار فسفر رژیم باید کنترل شود.
مواد غذایی حاوی فسفر شامل موارد زیر هستند:

• برخی لبنیات
• گوشت
• بعضی حبوبات
• مغزها و دانه ها
• برخی نوشابه های تیره
• گوشت های فرآوری شده
• غذاهای بسته بندی شده حاوی افزودنی های فسفاته

فسفر طبیعی و فسفر افزوده یکسان نیستند

این نکته در رژیم بیماران کلیوی اهمیت زیادی دارد. فسفر به طور طبیعی در بسیاری از مواد غذایی وجود دارد؛ اما صنایع غذایی نیز ترکیبات فسفاته را برای بهبود طعم، بافت یا ماندگاری به بعضی محصولات اضافه می کنند.
NIDDK توصیه می کند در صورت نیاز به محدود کردن فسفر، به فهرست ترکیبات مواد غذایی توجه شود و موادی که در نام آن ها عبارت PHOS دیده می شود، شناسایی شوند.برای مثال:

• Phosphoric acid
• Sodium phosphate
• Disodium phosphate
• Monosodium phosphate

بنابراین، یکی از مهم ترین اقدام ها برای بیماری که فسفر بالایی دارد، کاهش مصرف غذاهای بسیار فرآوری شده و حاوی فسفات افزوده است.

مصرف پروتئین در بیماران کلیوی می تواند مشکل ساز باشد؟

پروتئین برای حفظ عضلات، ترمیم بافت ها و بسیاری از فعالیت های بدن ضروری است. بنابراین هدف رژیم کلیوی حذف پروتئین نیست. اما پس از مصرف پروتئین، موادی در بدن تولید می شوند که کلیه باید آن ها را از خون دفع کند. در برخی بیماران مبتلا به CKD که دیالیز نمی شوند، ممکن است مصرف متعادل تر پروتئین توصیه شود تا تجمع مواد زائد کاهش پیدا کند. مصرف موارد زیر بدون بررسی شرایط بیمار می تواند مناسب نباشد:

• حجم زیاد گوشت در وعده های روزانه
• رژیم های بسیار پرپروتئین
• مکمل های پروتئینی
• مصرف خودسرانه پودرهای پروتئین برای ورزش

در مقابل، کاهش بیش از حد پروتئین نیز می تواند باعث ضعف، کاهش توده عضلانی و سوءتغذیه شود.

غذاهای مضر برای نارسایی کلیه

با پیشرفت نارسایی کلیه، توانایی بدن برای تنظیم بعضی مواد معدنی و دفع مایعات کاهش پیدا می کند. به همین دلیل رژیم غذایی در مراحل پیشرفته بیماری معمولاً نیاز به دقت بیشتری دارد.
بسته به آزمایش های بیمار ممکن است لازم باشد موارد زیر کنترل شوند:

• سدیم
• پتاسیم
• فسفر
• پروتئین
• مایعات

این موضوع به این معنی نیست که تمام بیماران مبتلا به نارسایی کلیه باید یک فهرست ثابت از غذاها را کنار بگذارند.
برای مثال ممکن است یک بیمار بیشتر نیاز به محدودیت پتاسیم داشته باشد، درحالی که مشکل اصلی بیمار دیگری فسفر یا احتباس مایعات باشد. NKF نیز بر اهمیت رژیم غذایی کلیه تأکید می کند و می گوید که برنامه غذایی در مراحل مختلف بیماری باید بر اساس وضعیت بیمار و نتایج آزمایش ها تنظیم شود.

غذاهای مضر برای بیماران دیالیزی

در بیمار دیالیزی رژیم غذایی وارد مرحله متفاوتی می شود. در این افراد ممکن است کنترل موارد زیر اهمیت بیشتری داشته باشد:

سدیم: برای کمک به کنترل فشار خون و تشنگی.
پتاسیم: در صورت بالا بودن پتاسیم خون.
فسفر: برای جلوگیری از تجمع بیش از حد آن در بدن.
مایعات: به خصوص اگر مقدار ادرار کاهش یافته باشد.
پروتئین: برخلاف بسیاری از بیماران غیردیالیزی، دریافت کافی پروتئین اهمیت بیشتری پیدا می کند.

به همین دلیل، رژیم فردی که دیالیز را شروع کرده است نباید صرفاً ادامه همان رژیم قبل از دیالیز باشد.

آیا میوه ها و سبزیجات برای بیماران کلیوی محدودیت دارند؟

خیر، نمی توان میوه و سبزی را به طور کلی برای بیماران کلیوی مضر دانست. در واقع بخش زیادی از میوه ها و سبزیجات می توانند بخشی از یک رژیم غذایی سالم باشند. محدودیت بیشتر زمانی مطرح می شود که پتاسیم خون بالا باشد. در چنین شرایطی انتخاب نوع میوه، مقدار آن و اندازه هر وعده اهمیت پیدا می کند. حتی NIDDK تأکید می کند یک وعده بزرگ از یک غذای کم پتاسیم ممکن است پتاسیم بیشتری از مقدار کمی غذای پرپتاسیم وارد بدن کند. پس در رژیم کم پتاسیم فقط اسم غذا مهم نیست؛ حجم مصرف هم اهمیت دارد.

آیا لبنیات برای بیماران کلیوی مضر است؟

شیر، ماست و پنیر برای تمام بیماران کلیوی ممنوع نیستند. لبنیات حاوی پروتئین و مواد مغذی مهم هستند، اما در عین حال می توانند مقداری فسفر و پتاسیم نیز داشته باشند. اگر فسفر خون بالا باشد یا بیماری کلیوی پیشرفته باشد، ممکن است مقدار یا نوع لبنیات مصرفی نیاز به تنظیم داشته باشد. از طرف دیگر، پنیرهای شور و فرآوری شده ممکن است علاوه بر فسفر، سدیم بالایی نیز داشته باشند. بنابراین مسئله اصلی «حذف لبنیات» نیست؛ بلکه انتخاب نوع و مقدار مناسب آن ها است.

آیا گوشت، مرغ و تخم مرغ برای کلیه ضرر دارند؟

این مواد غذایی منابع پروتئین هستند و برای همه بیماران ممنوع نیستند. در بعضی بیماران غیردیالیزی ممکن است مقدار کل پروتئین نیاز به کنترل داشته باشد. در چنین شرایطی مصرف حجم زیادی از گوشت در وعده های مختلف می تواند مناسب نباشد. در مقابل، حذف شدید پروتئین می تواند به کاهش عضلات و سوءتغذیه منجر شود. بنابراین سؤال درست این نیست که «گوشت برای کلیه ضرر دارد یا نه؟»؛ بلکه باید مشخص شود بدن فرد روزانه به چه مقدار پروتئین نیاز دارد.

نوشیدنی های نامناسب برای بیماران کلیوی

نوع نوشیدنی نیز در رژیم کلیوی اهمیت دارد. مصرف مکرر نوشیدنی های شیرین می تواند کنترل وزن و قند خون را دشوار کند؛ موضوعی که به ویژه در بیماران دیابتی اهمیت دارد. همچنین بعضی نوشابه ها ممکن است حاوی افزودنی های فسفاته باشند. نوشیدنی هایی که بهتر است مصرف آن ها محدود شود شامل موارد زیر هستند:

• نوشابه های قندی
• بعضی نوشابه های تیره حاوی فسفات افزوده
• نوشیدنی های بسیار شیرین
• نوشیدنی های انرژی زا، به خصوص بدون بررسی ترکیبات
• مصرف زیاد آبمیوه های پرپتاسیم در بیمار دارای محدودیت پتاسیم

در فردی که محدودیت مایعات دارد، حجم تمام نوشیدنی ها نیز باید در میزان مایعات روزانه محاسبه شود.

آیا بیماران کلیوی باید مصرف آب را محدود کنند؟

نه همیشه. بسیاری از بیماران در مراحل اولیه CKD نیازی به محدود کردن مایعات ندارند. با پیشرفت بیماری و کاهش توانایی کلیه برای دفع مایعات، ممکن است پزشک مقدار مصرف روزانه را محدود کند. مواردی مانند این ها در تصمیم گیری اهمیت دارند:

• میزان ادرار
• وجود ورم
• وضعیت قلب
• مرحله بیماری کلیه
• انجام دیالیز

بنابراین توصیه عمومی «هرچه آب بیشتر بنوشید، کلیه بهتر کار می کند» برای بیمار کلیوی همیشه درست نیست.

تفاوت رژیم غذایی در مراحل مختلف بیماری کلیه

یکی از دلایلی که نمی توان یک لیست ثابت از غذاهای ممنوعه برای بیماران کلیوی تهیه کرد، تفاوت مراحل بیماری است. در مراحل ابتدایی ممکن است تمرکز اصلی روی کاهش نمک، کنترل فشار خون، کنترل دیابت و داشتن رژیم غذایی متعادل باشد. با کاهش بیشتر عملکرد کلیه ممکن است نیاز باشد پتاسیم، فسفر یا مقدار پروتئین نیز دقیق تر کنترل شود. پس از شروع دیالیز نیز نیاز پروتئینی و محدودیت مایعات می تواند دوباره تغییر کند. به همین دلیل رژیمی که چند ماه یا چند سال قبل برای بیمار مناسب بوده، ممکن است با تغییر عملکرد کلیه نیاز به بازنگری داشته باشد.

چطور بفهمیم کدام غذا برای کلیه ما مناسب نیست؟

محدودیت غذایی در بیماری‌های کلیوی باید بر اساس شرایط هر فرد تعیین شود. بهترین کار این است که بیمار از متخصص تغذیه بیماران کلیوی برنامه غذایی اختصاصی بگیرد تا با توجه به نتایج آزمایش‌ ها، مرحله بیماری و داروهای مصرفی مشخص شود چه غذاهایی باید محدود شوند و چه مقدار از هر ماده غذایی برای او مناسب است. حذف خودسرانه مواد غذایی می‌ تواند هم بی‌ دلیل رژیم را سخت کند و هم باعث کمبود بعضی مواد مغذی شود.

جایگزین مناسب غذاهای مضر برای کلیه چیست؟

هدف رژیم کلیوی نباید صرفاً حذف غذاها باشد. اگر جایگزین مناسبی انتخاب نشود، رژیم خیلی زود غیرقابل تحمل می شود.

به جای	انتخاب مناسب تر
سوسیس و کالباس	گوشت، مرغ یا ماهی تازه در مقدار مناسب
غذاهای کنسروی شور	غذای تازه یا محصولات بدون نمک افزوده
چیپس و اسنک شور	میان وعده کم نمک متناسب با رژیم بیمار
سس های شور	آبلیمو، سبزی های معطر و ادویه مناسب
غذاهای آماده	غذای خانگی با کنترل نمک و مواد اولیه
گوشت های فرآوری شده	منابع پروتئینی تازه

برای جایگزینی میوه ها، سبزیجات، لبنیات یا منابع پروتئینی نمی توان یک جدول ثابت برای همه بیماران ارائه کرد؛ زیرا انتخاب مناسب به وضعیت پتاسیم، فسفر و پروتئین مورد نیاز هر فرد بستگی دارد.

جمع بندی

همه مواد غذایی که برای یک فرد سالم مناسب هستند، الزاماً برای تمام بیماران کلیوی انتخاب مناسبی نیستند. با این حال، این موضوع به معنی داشتن یک فهرست بلند از غذاهای ممنوعه هم نیست. غذاهای بسیار شور، فرآوری شده و حاوی افزودنی های زیاد معمولاً باید بیشتر محدود شوند. در مقابل، محدودیت موز، گوجه فرنگی، لبنیات، آجیل، گوشت، حبوبات و سایر غذاهای حاوی پتاسیم یا فسفر باید بر اساس مرحله بیماری و نتایج آزمایش ها انجام شود.
اگر بیماری کلیوی پیشرفت کرده، پتاسیم یا فسفر خون بالا رفته یا دیالیز آغاز شده است، رژیم غذایی نیز باید متناسب با شرایط جدید بازنگری شود. در چنین شرایطی، دریافت مشاوره از متخصص کلیه یا متخصص تغذیه می تواند از حذف های غیرضروری جلوگیری کند و مشخص کند دقیقاً چه مواد غذایی و در چه مقداری باید محدود شوند.

سوالات متداول درباره غذاهای مضر برای کلیه

بدترین غذاها برای کلیه کدامند؟

غذاهای بسیار شور، فست فودها، گوشت های فرآوری شده و بعضی غذاهای صنعتی حاوی فسفات افزوده از مهم ترین مواد غذایی هستند که بهتر است مصرف آن ها در بیماران کلیوی محدود شود.

چه میوه هایی برای بیماران کلیوی مضر هستند؟

هیچ میوه ای برای همه بیماران کلیوی ممنوع نیست. در صورت بالا بودن پتاسیم خون، ممکن است مصرف برخی میوه ها مانند موز و میوه های خشک محدود شود.

آیا موز برای نارسایی کلیه مضر است؟

اگر بیمار پتاسیم خون بالایی داشته باشد، ممکن است میزان مصرف موز نیاز به کاهش داشته باشد. برای فردی که محدودیت پتاسیم ندارد، ممنوع کردن موز لزوماً ضروری نیست.

آیا گوجه فرنگی برای کلیه مضر است؟

گوجه فرنگی حاوی پتاسیم است و در رژیم کم پتاسیم ممکن است مقدار آن محدود شود. میزان مصرف رب و سس گوجه نیز به دلیل غلیظ تر بودن باید مورد توجه قرار گیرد.

آیا لبنیات برای بیماران کلیوی ممنوع است؟

خیر. در برخی بیماران دارای فسفر بالا یا CKD پیشرفته ممکن است مقدار یا نوع لبنیات محدود شود، اما حذف کامل آن برای تمام بیماران توصیه نمی شود.

آیا گوشت برای نارسایی کلیه مضر است؟

خود گوشت برای همه بیماران ممنوع نیست. در بعضی بیماران غیردیالیزی مقدار کل پروتئین باید کنترل شود، اما بیماران دیالیزی معمولاً به پروتئین بیشتری نیاز دارند.

آیا بیماران کلیوی می توانند آجیل بخورند؟

بسته به سطح پتاسیم و فسفر خون ممکن است مقدار آجیل نیاز به کنترل داشته باشد. نوع شور نیز به دلیل سدیم بالا انتخاب مناسبی برای مصرف مکرر نیست.