اختلال دو قطبی چیست؟ انواع و علت بیماری دوقطبی

اختلال دوقطبی از آن دسته اختلالاتی است که نامش زیاد شنیده می شود، اما معنای واقعی اش اغلب با چند برداشت ساده و حتی اشتباه گره خورده است. خیلی ها تغییر ناگهانی خلق، عصبانیت یا بالا و پایین شدن حال روحی را نشانه دوقطبی بودن می دانند؛ در حالی که ماجرا به این سادگی نیست. در این اختلال، تغییرات خلق معمولاً بخشی از الگوهایی مشخص هستند که می توانند خواب، انرژی، تمرکز، تصمیم گیری و حتی روابط فرد را تحت تأثیر قرار دهند. همین پیچیدگی باعث می شود اختلال دوقطبی گاهی مدت ها با افسردگی، اضطراب یا نوسانات معمول خلق اشتباه گرفته شود. از طرف دیگر، همه مبتلایان هم الگوی یکسانی ندارند و نوع و شدت دوره ها می تواند از فردی به فرد دیگر متفاوت باشد. برای همین، شناخت درست این اختلال فقط به دانستن چند علامت محدود نمی شود؛ باید فهمید دقیقاً اختلال دو قطبی چیست، چه انواعی دارد و چه چیزی آن را از تغییرات معمول خلق جدا می کند.

اختلال دو قطبی چیست؟

اختلال دوقطبی (Bipolar Disorder) یک اختلال روانی در حوزه خلق است که می تواند باعث دوره های مشخصی از تغییر غیرعادی در خلق، انرژی، میزان فعالیت و تمرکز فرد شود. در بعضی دوره ها خلق و انرژی به شکل محسوسی بالا می رود که می تواند به صورت مانیا یا هیپومانیا ظاهر شود و در دوره هایی دیگر، فرد ممکن است افسردگی را تجربه کند. بنابراین منظور از دوقطبی بودن این نیست که فرد مرتب بین «خوشحالی» و «ناراحتی» جابه جا شود. تغییرات این اختلال معمولاً گسترده تر هستند و ممکن است الگوی خواب، سرعت فکر و صحبت، میزان اعتمادبه نفس، فعالیت های روزانه، تصمیم گیری و رفتار فرد را نیز تغییر دهند. این دوره ها نیز الزاماً پشت سر هم اتفاق نمی افتند. بعضی افراد بین دوره های بیماری، هفته ها، ماه ها یا حتی مدت طولانی تری خلق نسبتاً باثباتی دارند و ممکن است در این فاصله علامت قابل توجهی نشان ندهند.

فرد مبتلا به اختلال دوقطبی چه حالت هایی را تجربه می کند؟

برای درک بهتر اختلال دوقطبی باید سه وضعیت مهم را از یکدیگر جدا کرد: مانیا، هیپومانیا و افسردگی. نوع اختلال دوقطبی تا حد زیادی به این بستگی دارد که فرد کدام یک از این دوره ها را تجربه کرده و شدت و الگوی آن ها چگونه بوده است.

• مانیا یا شیدایی

مانیا دوره ای است که در آن خلق، انرژی و میزان فعالیت فرد به طور محسوسی افزایش پیدا می کند. فرد ممکن است بسیار سرخوش یا تحریک پذیر شود، کمتر بخوابد و بیش از حد معمول صحبت کند. گاهی افکار با سرعت زیادی پیش می روند و اعتمادبه نفس نیز به شکل غیرعادی بالا می رود. این تغییرات می توانند به تصمیم های عجولانه یا رفتارهای پرخطر منجر شوند. در موارد شدید، عملکرد فرد مختل می شود و حتی ممکن است روان پریشی یا نیاز به بستری ایجاد شود.

• هیپومانیا

هیپومانیا از نظر نوع تغییرات به مانیا شباهت دارد، اما شدت آن کمتر است و معمولاً به اندازه مانیا باعث اختلال شدید در عملکرد فرد نمی شود. همین مسئله می تواند شناسایی آن را سخت تر کند. بعضی افراد در دوره هیپومانیا احساس می کنند فقط انرژی بیشتری دارند، کمتر می خوابند، اجتماعی تر شده اند یا کارهای بیشتری انجام می دهند و بنابراین این تغییر را مشکل تلقی نمی کنند. حتی ممکن است اطرافیان زودتر از خود فرد متوجه غیرعادی بودن تغییر رفتار شوند.
این موضوع به ویژه در تشخیص اختلال دوقطبی نوع دو اهمیت دارد؛ زیرا ممکن است فرد بیشتر به دلیل افسردگی مراجعه کند و سابقه هیپومانیا در ابتدا مورد توجه قرار نگیرد.

• دوره افسردگی در اختلال دوقطبی

در سوی دیگر، فرد ممکن است دوره هایی از افسردگی را تجربه کند که با افت خلق یا کاهش علاقه و لذت، کاهش انرژی، تغییر خواب، مشکلات تمرکز، احساس ناامیدی یا بی ارزشی و در بعضی افراد افکار مربوط به مرگ یا خودکشی همراه است. وجود افسردگی به تنهایی به معنی دوقطبی بودن نیست. نکته ای که در تشخیص اهمیت پیدا می کند، سابقه دوره های مانیا یا هیپومانیا در کنار الگوی افسردگی فرد است. به همین دلیل گاهی لازم است سابقه تغییرات خلق و رفتار فرد در ماه ها یا حتی سال های قبل بررسی شود.

در صورت داشتن این حالات و تردید در این بیماری می توانید همین حالا از متخصص اختلال دوقطبی مشاوره بگیرید.

علت اختلال دو قطبی چیست؟

هنوز نمی توان یک عامل مشخص را به عنوان علت قطعی اختلال دوقطبی معرفی کرد. آنچه تحقیقات نشان می دهند این است که احتمالاً ترکیبی از زمینه ژنتیکی، عوامل زیستی و شرایط محیطی در ایجاد آسیب پذیری فرد نسبت به این اختلال نقش دارند. مهم ترین عواملی که در این زمینه بررسی می شوند عبارت اند از:

• زمینه ژنتیکی: سابقه دوقطبی یا بعضی اختلالات خلقی در خانواده می تواند احتمال ابتلا را افزایش دهد، اما به معنای انتقال قطعی بیماری نیست.
• عوامل زیستی: تفاوت هایی در عملکرد برخی شبکه های مغزی افراد مبتلا مشاهده شده، اما در حال حاضر هیچ اسکن مغزی مشخصی برای تشخیص دوقطبی وجود ندارد.
• خواب و ریتم شبانه روزی: به هم ریختگی شدید خواب می تواند در بعضی افراد مستعد با شروع یا تشدید دوره های خلقی مرتبط باشد.
• استرس و رویدادهای زندگی: فشارهای شدید روانی یا بعضی اتفاقات مهم زندگی ممکن است در افراد مستعد زمینه بروز یک دوره جدید را فراهم کنند.
• مصرف الکل و مواد: برخی مواد می توانند علائم خلقی را تشدید کنند یا حتی علائمی شبیه دوقطبی ایجاد کنند.

در اینجا باید میان علت بیماری و محرک یک دوره خلقی تفاوت گذاشت. برای مثال، کم خوابی می تواند در فرد مستعد یکی از عوامل تحریک کننده مانیا باشد، اما نمی توان گفت هر فردی که مدتی کم می خوابد در معرض ابتلای مستقیم به دوقطبی قرار دارد. بهتر است حتما با بهترین دکتر دوقطبی ایران صحبت کنید و مشاوره بگیرید.

انواع اختلال دوقطبی کدامند؟

اختلال دوقطبی بر اساس نوع دوره های خلقی، شدت آن ها و وجود یا نبود مانیا، هیپومانیا و افسردگی به چند گروه تقسیم می شود. تفاوت این انواع فقط در شدت علائم نیست و هرکدام الگوی تشخیصی متفاوتی دارند.

اختلال دوقطبی نوع یک

در اختلال دوقطبی نوع یک، فرد حداقل یک دوره مانیا را تجربه می کند. در این دوره ممکن است خلق و انرژی به شکل قابل توجهی افزایش پیدا کند، نیاز به خواب کمتر شود، فرد بیش از حد معمول صحبت کند یا تصمیم های عجولانه و پرخطر بگیرد. شدت مانیا در بعضی افراد می تواند آن قدر زیاد باشد که کار، روابط یا قدرت قضاوت را مختل کند و حتی نیاز به بستری ایجاد شود. افراد مبتلا به نوع یک ممکن است دوره های افسردگی نیز داشته باشند، اما برای تشخیص این نوع، وجود حداقل یک دوره مانیا اهمیت اصلی را دارد.

اختلال دوقطبی نوع دو

در اختلال دوقطبی نوع دو، فرد دوره های هیپومانیا و افسردگی اساسی را تجربه می کند، اما سابقه یک دوره کامل مانیا ندارد. در هیپومانیا، انرژی و فعالیت افزایش پیدا می کند و تغییراتی در خواب، رفتار یا سرعت فکر ایجاد می شود، اما شدت آن معمولاً به اندازه مانیا نیست. در مقابل، دوره های افسردگی در نوع دو می توانند شدید و طولانی باشند و بخش مهمی از مشکلات فرد را تشکیل دهند. به همین دلیل دوقطبی نوع دو را نباید صرفاً نسخه خفیف تر نوع یک دانست.

اختلال سیکلوتایمیک یا خلق ادواری

در اختلال سیکلوتایمیک یا سیکلوتایمیا، فرد برای مدت طولانی نوساناتی بین علائم هیپومانیک و افسردگی را تجربه می کند، اما این علائم معمولاً به معیار کامل یک دوره هیپومانیا یا افسردگی اساسی نمی رسند. ممکن است فرد مدتی پرانرژی تر و فعال تر باشد و در دوره ای دیگر افت خلق، خستگی یا کاهش انگیزه پیدا کند. این تغییرات اگرچه ممکن است از نظر شدت کمتر از دوقطبی نوع یک و دو باشند، اما به دلیل تکرار و طولانی بودن می توانند روی روابط، کار و کیفیت زندگی فرد اثر بگذارند.

آیا هر نوسان خلقی نشانه اختلال دوقطبی است؟

نه. این احتمالاً یکی از مهم ترین نکاتی است که باید درباره دوقطبی دانست. تغییر خلق بخشی از تجربه طبیعی انسان است و اتفاقاتی مانند استرس، کم خوابی، اختلافات عاطفی، مشکلات کاری یا حتی شرایط جسمی می توانند حال و انرژی فرد را تغییر دهند. در اختلال دوقطبی معمولاً فقط «احساس فرد» تغییر نمی کند؛ الگوی خواب، میزان انرژی و فعالیت، سرعت فکر و صحبت، تصمیم گیری و رفتار نیز ممکن است نسبت به حالت معمول او تغییر محسوسی داشته باشد. به همین دلیل هیچ کدام از موارد زیر به تنهایی برای دوقطبی دانستن یک فرد کافی نیستند:

• زود عصبانی شدن
• یک روز شاد و روز دیگر ناراحت بودن
• تغییر سریع نظر یا تصمیم
• حساسیت عاطفی
• چند شب کم خوابی
• داشتن دوره ای از افسردگی
• پرانرژی بودن در بعضی روزها

آنچه اهمیت دارد الگوی تغییرات، مدت آن ها، شدتشان و میزان تأثیری است که بر عملکرد فرد می گذارند.

به نقل از: American Psychiatric Association

 Bipolar disorders are mental health conditions characterized by periodic, intense emotional states affecting a person’s mood, energy, and ability to function.

اختلالات دوقطبی شرایطی در حوزه سلامت روان هستند که با دوره های شدید و مشخص هیجانی همراه اند و بر خلق، انرژی و توانایی فرد برای عملکرد تأثیر می گذارند.

اختلال دوقطبی چگونه تشخیص داده می شود؟

برای اختلال دوقطبی آزمایش خون، تصویربرداری مغز یا تستی وجود ندارد که به تنهایی بتواند بیماری را تأیید کند. تشخیص بیشتر بر پایه بررسی دقیق سابقه خلق و رفتار فرد در طول زمان انجام می شود.
پزشک ممکن است درباره موارد زیر سؤال کند:

• دوره های قبلی افزایش غیرعادی انرژی یا فعالیت؛
• تغییرات خواب در این دوره ها
• سابقه افسردگی
• تغییر در سرعت صحبت یا افکار
• رفتارهای ناگهانی یا پرخطر
• مدت هر دوره
• میزان تأثیر علائم بر زندگی روزمره
• سابقه اختلالات خلقی در خانواده
• مصرف دارو، الکل یا مواد

بررسی فقط وضعیت فعلی فرد همیشه کافی نیست. ممکن است فرد هنگام مراجعه افسرده باشد، اما چند ماه قبل دوره ای از کاهش نیاز به خواب، انرژی غیرمعمول و رفتار متفاوت را تجربه کرده باشد. کنار هم قرار دادن این اطلاعات می تواند در تشخیص تفاوت مهمی ایجاد کند. گاهی معاینه یا آزمایش نیز انجام می شود، اما هدف آن معمولاً بررسی بیماری های جسمی یا عواملی است که می توانند علائمی شبیه دوقطبی ایجاد کنند؛ نه اینکه آزمایش مشخصی برای اثبات بیماری وجود داشته باشد.

آیا تست دوقطبی برای تشخیص کافی است؟

خیر. تست ها و پرسشنامه های دوقطبی ممکن است برای غربالگری و پیدا کردن بعضی نشانه های اولیه مفید باشند، اما نتیجه آن ها معادل تشخیص روانپزشکی نیست. ممکن است فرد در یک تست امتیاز بالایی بگیرد اما علت علائم او بیماری دیگری باشد؛ یا برعکس، بعضی دوره های گذشته خود را به یاد نیاورد و نتیجه تست احتمال بیماری را کمتر نشان دهد. بنابراین تست می تواند شروع بررسی باشد، نه پایان تشخیص.

چه زمانی علائم دوقطبی نیاز به کمک فوری دارند؟

هر تغییر خلقی یک وضعیت اورژانسی نیست؛ اما بعضی نشانه ها می توانند نشان دهنده شرایطی باشند که تأخیر در ارزیابی آن ها خطرناک است. از جمله:

• افکار جدی درباره خودکشی یا برنامه برای انجام آن
• اقدام به خودآسیبی
• تهدید جدی به آسیب رساندن به دیگران
• توهم یا هذیان
• رفتارهای بسیار پرخطر و خارج از کنترل
• بی خوابی شدید همراه با افزایش غیرعادی فعالیت و آشفتگی
• اختلال شدید در قدرت قضاوت
• ناتوانی فرد در مراقبت از نیازهای اساسی خود

در چنین شرایطی نباید منتظر یک نوبت معمولی مشاوره ماند و لازم است از خدمات اورژانسی محل زندگی استفاده شود.

بیماری دو قطبی از چه سنی شروع می شود؟

اختلال دوقطبی می تواند در سنین مختلف شروع شود، اما علائم آن بیشتر از اواخر نوجوانی تا اوایل بزرگسالی ظاهر می شوند و میانگین سن شروع معمولاً حوالی دهه ۲۰ زندگی است. با این حال، بروز بیماری در کودکان یا شروع آن در سنین بالاتر نیز ممکن است. به همین دلیل، سن به تنهایی نمی تواند دوقطبی را تأیید یا رد کند و الگوی علائم و دوره های خلقی اهمیت بیشتری دارد.

تاثیر اختلال دو قطبی بر مغز چیست؟

پژوهش ها نشان داده اند که در افراد مبتلا به اختلال دوقطبی ممکن است تفاوت هایی در ساختار و عملکرد برخی بخش ها و شبکه های مغزی مرتبط با تنظیم خلق، هیجان و تصمیم گیری وجود داشته باشد. با این حال، این یافته ها در همه افراد یکسان نیستند و در حال حاضر نمی توان با MRI یا اسکن مغز، اختلال دوقطبی را به تنهایی تشخیص داد. بنابراین بهتر است این تغییرات را بخشی از یافته های پژوهشی درباره بیماری بدانیم، نه نشانه ای قطعی برای تشخیص آن.

عاقبت بیماران دوقطبی چیست؟

عاقبت اختلال دوقطبی برای همه افراد یکسان نیست و به شدت بیماری، تعداد و نوع دوره های خلقی، بیماری های همراه و میزان پایبندی به درمان بستگی دارد. بدون درمان، این اختلال می تواند بر روابط، تحصیل، شغل و عملکرد روزمره اثر جدی بگذارد و خطر خودکشی را نیز افزایش دهد. در مقابل، درمان مناسب و پیگیری منظم می تواند شدت و دفعات دوره ها را کاهش دهد و به بسیاری از افراد کمک کند زندگی باثبات تر و عملکرد بهتری داشته باشند.

جمع بندی

اختلال دوقطبی فقط به معنی تغییر سریع حال روحی نیست، بلکه با دوره های مشخصی از مانیا، هیپومانیا یا افسردگی شناخته می شود که می توانند خواب، انرژی، تصمیم گیری، رفتار و عملکرد فرد را تحت تأثیر قرار دهند. نوع این دوره ها و شدت آن ها در افراد مختلف یکسان نیست و همین موضوع تشخیص را پیچیده می کند. از طرفی، عصبانیت، نوسان خلق یا حتی افسردگی به تنهایی برای دوقطبی دانستن یک فرد کافی نیست. اگر این تغییرات به صورت دوره ای تکرار می شوند یا روی کار، روابط و زندگی روزمره اثر گذاشته اند، ارزیابی توسط روانپزشک می تواند مشخص کند آیا الگوی علائم با اختلال دوقطبی مطابقت دارد یا علت دیگری مطرح است.

سوالات متداول اختلال دوقطبی

فواید بیماری دو قطبی چیست؟

از نظر پزشکی نمی توان برای خود اختلال دوقطبی فایده مشخصی تعریف کرد؛ زیرا این بیماری می تواند باعث اختلال جدی در خلق، تصمیم گیری و عملکرد فرد شود. بعضی افراد در دوره های هیپومانیا افزایش انرژی، اعتمادبه نفس یا احساس خلاقیت بیشتری تجربه می کنند، اما این حالت ها بخشی از علائم بیماری هستند و نمی توان آن ها را مزیت قطعی دوقطبی دانست. ضمن اینکه افزایش انرژی یا خلاقیت ممکن است هم زمان با کاهش خواب، تصمیم گیری عجولانه یا رفتارهای پرخطر همراه شود.

آیا فرد دوقطبی خودش متوجه بیماری می شود؟

نه همیشه. به خصوص در هیپومانیا، فرد ممکن است افزایش انرژی یا کاهش خواب خود را مشکل تلقی نکند و حتی احساس کند عملکرد بهتری دارد. گاهی اطرافیان زودتر متوجه تغییر قابل توجه در رفتار او می شوند.

آیا دوقطبی نوع دو خفیف تر از نوع یک است؟

نوع دو مانیا ندارد، اما این موضوع به معنای خفیف یا بی اهمیت بودن بیماری نیست. دوره های افسردگی در دوقطبی نوع دو می توانند شدید و طولانی باشند و تأثیر زیادی بر زندگی فرد بگذارند.

آیا ممکن است فرد مبتلا به دوقطبی مدتی هیچ علامتی نداشته باشد؟

بله. فرد ممکن است بین دوره های خلقی برای مدت قابل توجهی خلق باثبات داشته باشد و علامت آشکاری نشان ندهد. به همین دلیل وضعیت فرد در یک مقطع زمانی کوتاه برای رد یا تأیید بیماری کافی نیست.